O najwyższy poziom muzyki religijnej rozbrzmiewającej w bazylice archikatedralnej św. Stanisława i św. Wacława, czyli w katedrze na Wawelu, dbano już od średniowiecza. Chorał gregoriański, który śpiewano tu już w 2. połowie XI wieku i który przejmowały inne diecezje, wykonywali m.in.: uczniowie szkoły katedralnej, księża wikariusze, kolegium księży mansjonarzy ufundowane przez biskupa Nankera, kolegium księży psałterzystów założone przez królową Jadwigę czy śpiewacze kolegium kapłańskie fundowane przez królową Zofię, zwane nosalistami. W późniejszym czasie na Wawelu działali m.in. angeliści – sześciu śpiewaków stanu duchownego, którzy przed konfesją św. Stanisława wykonywali wielogłosowe utwory na jego cześć oraz chorał gregoriański. Jednym z najsłynniejszych tutejszych zespołów była jednak królewska Kapela Rorantystów założona w tzw. „złotym wieku polskiej muzyki dawnej”, a więc w czasach zygmuntowskich. Kapelę tę, złożoną z duchownych głównie polskiego pochodzenia, powołał w 1540 roku Zygmunt Stary – fundator słynnego katedralnego dzwonu noszącego jego imię oraz kaplicy Zygmuntowskiej. W tej właśnie kaplicy nakazał on śpiewać mszę św. roratnią przez cały rok – prócz adwentu! Rorantyści uświetniali też katedralne ceremonie, wykonując wielogłosowe utwory kompozytorów polskich (m.in. Krzysztof Borek, Tomasz Szadek, Marcin Leopolita, Marcin Paligon) i zagranicznych (m.in. Josquin des Près, Orlando di Lasso, Giovanni Pierluigi da Palestrina). W baroku ze względu na powstanie konkurencyjnej kapeli wokalno-instrumentalnej zespół zaczął stopniowo podupadać artystycznie, aż w 1872 roku przestał istnieć (choć jego finansowanie zostało zawieszone już w czasach rozbiorów). Jednak dzięki inicjatywie Stanisława Gałońskiego w 1980 roku grupę wskrzeszono i działa ona do dziś pod nazwą Królewscy Rorantyści.

Wspomniana kapela wokalno-instrumentalna, założona w 1619 roku przez biskupa Marcina Szyszkowskiego, to inny rozdział w pięknej historii wawelskiej muzyki religijnej. Uświetniała ona nabożeństwa niedzielne oraz okolicznościowe uroczystości państwowe i kościelne. Na jej czele stali tak wybitni kompozytorzy polskiego baroku, jak Bartłomiej Pękiel (od 1658 roku pierwszy Polak na czele tej kapeli – po Włochach Annibale Orgasie i Franciszku Liliusie, a wcześniej kapelmistrz kapeli królewskiej w Warszawie) czy Grzegorz Gerwazy Gorczycki. Dysponujemy dziś utworami tego ostatniego, co do których mamy pewność, że powstały dla wawelskiego zespołu – nie mamy jej natomiast w wypadku Pękiela. Na szczęście zachowało się prawie 30 jego dzieł, w tym kunsztowna msza w prima pratica określona przez kopistę Pękiela jako „Pulcherrima” (najpiękniejsza) czy emocjonalny koncert kościelny Dulcis amor Jesu (Jezu, słodka miłości) w seconda pratica, z silnie rozwiniętą retoryką muzyczną. Pękiel to także autor słynnego dialogu Audite, mortales (Słuchajcie, śmiertelnicy), muzycznej ilustracji powszechnej radości i rozpaczy w konsekwencji Sądu Ostatecznego. Kilkudziesięcioosobowa kapela wawelska wypełniła lukę po przeniesieniu rezydencji dworu królewskiego (a więc również królewskiej kapeli) z Krakowa do Warszawy w 1596 roku za panowania Zygmunta III Wazy. Nawet zawieszenie działalności zespołu podczas najazdu szwedzkiego (1655–1657) nie spowodowało obniżenia jego wysokiego poziomu wykonawczego. Kres działalności kapeli nadszedł dopiero wraz z III rozbiorem Polski.

Obecnie niezwykle ważny projekt związany z Wawelem stanowi digitalizacja przechowywanych tu muzykaliów. Archiwum i Biblioteka Krakowskiej Kapituły Katedralnej na Wawelu skrywają bowiem ponad 700 muzycznych manuskryptów (głównie XVI- i XVII-wiecznych, lecz także źródła średniowieczne oraz kompozycje Fryderyka Chopina, Karola Szymanowskiego, Ignacego Jana Paderewskiego czy Witolda Lutosławskiego), co czyni tę kolekcję jedną z najcenniejszych w Polsce. Trwają prace nad uruchomieniem otwartego dostępu online do tego dziedzictwa.

Posłuchaj w drodze / po powrocie: Bartłomiej Pękiel, Dulcis amor Jesu

Zobacz także: katedra na Wawelu